L’omu chi nesci fora di la ’mmesta,
Cu scotiri li guidi e la tutela
Di la saggia natura,
Perdi la tramuntana e si smarrisci;
E quantu cchiù s’è d’idda alluntanatu
Tanta cchiù spersu si ritrova e senti
(Quannu di l’idei vani
Taciti pri pocu lu tumultu riu)
Richiamarisi ddà di unni partiu.
L’illudirà pr’un tempu la citati,
Li pompi, li spettaculi, lu lussu,
Li commodi e li gran magnificenzi;
Ma poi multiplicati
Senti l’interni passioni, e chisti
Crisciri cu lu crisciri di l’anni,
Di lu so cori già fatti tiranni:
Mentri da chisti è devoratu, chiama
La natura, ma indarnu;
L’abiti cci ànnu stritti li catini
Di cui nun sapi sciogghirsi, e frattantu
Pr’illudiri a se stissu
Di liberu e giulivu si dà vantu.
Puru di tantu in tantu: o quannu ridi
La primavera ’ntra lussuriggianti
Ciuriti praterii: o quannu autunnu
Spinci la testa carrica di frutti
E di racina chi cuntrasta all’oru
Lu biunnu culuritu,
L’omu di la citati a summi sforzi
Si allunga, o si strascina
Purtannusi a li campi la catina.
Sugn’iu, sugn’iu (cussì dicia Martinu,
’Ntrà un lucidu intervallu di sua menti)
Lu snaturatu figghiu,
Cui l’internu affilatu (unicu avanzu
Di la materna ereditati) porta
A la tenera matri, strascinannu
Li servili catini
Di lu vintusu fastu,
E di la non mai sazia ambizioni.
Chi mi rudinu l’alma di continu,
Oh matri all’occhi toi, chi sù mischinu.
Trovu attornu a sti aratri,
’Ntra rocchi e ’ntra virdura
La mia diletta matri
La provida natura,
Chi cu li vrazza aperti
Mi tira ad idda, e chiama,
E cu affilati certi
Mi mustra la sua brama:
Chi cu sinceri affetti
Parr’a lu cori, e dici:
Un essiri ti detti
Pri fariti felici;
Un cori pri gudiri
Dui veraci istinti
Spusanu a li doviri
Piaciri ben distinti.
Liggi cci trovi impressa
Unica e singulari,
Sculputa da mia stessa,
Di amari e farti amari.
Chista ti stendi e accrisci
L’essiri d’ogni latu,
Chista ti attacca e unisci
A tuttu lu criatu:
Senz’idda su la terra
Straniu diventi a tutti
’Ntra na perpetua guerra,
Chi t’isula, o t’agghiutti.
La menti e l’intellettu
Ti detti a rilevari:
Chi chiddu è giustu e rettu,
Chi a tutti pò giuvari.
Li sensi a custodiri
La propria tua esistenza,
E a fariti sentiri
La grata compiacenza.
L’occhi pri contemplari
L’oggetti varj, e tanti,
Chi tutti vennu a fari
Un ordini costanti.
L’oricchi nova scena
Ti aprinu grata ancora:
Tenera Filomena
Li alletta e li ristora.
’Ntra sulitaria rocca
D’un passaru la vuci
Li cori e l’alma tocca
Cu lu so cantu duci.
Li canni armuniusi
Di li mei pastureddi
Fann’ecu a graziusi
Canti di varj oceddi
Lu to uduratu anchi avi
Tributu consolanti
Di effluvj suavi
'Ntra tanti ciuri e tanti.
Li frutti t'aju datu
Suavi e dilicati,
Chi all'occhiu, all'odoratu,
E sù a lu gustu grati.
Veni, dilettu, veni,
La matri tua ti chiama
105'Ntra li vuschitti ameni,
Sutta 'na virdi rama.
La paci in cui mi fidu
Trovi cu mia sulidda,
E amuri, chi lu nidu
Conz'a 'na turturidda.
La fidiltà di attornu
Mi trovi 'ntra li cani,
Attenti notti e jornu,
Amici e guardiani.
Palazzi mei priggiati
Sunnu sti eccelsi munti,
Sedi la maistati
'Ntra la sublimi frunti:
Vera magnificenza
Vera grandizza è in iddi;
Umana arti e potenza
Quantu sù picciriddi!
Osserva comu spiccanu
Dda supra querci e ruvuli,
Chi li soi testi ficcanu
In menzu di li nuvuli!
Quantu sti rocchi alpestri
Cuntennu in macchi e in grutti
Di alati e di pedestri
Razzi viventi lutti!
In aria suspisi
Attornu a chiddi alturi
Filanu ad ali stisi
L'Aquili e li Vuturi.
Di chiappari li troffi,
Li macchi a cunfaluni
Di areddara, sù stoffi,
Sù adorni a ddi ruccuni.
Ammira di dda susu
Comu un perenni ciumi
Ruina maestusu
L'unni mutannu in acumi!
Dintra l'occulti vii,
Di sti gran munti in funnu
Li sali e gallerii,
Li mei ricchizzi sunnu.
Chiddi, chi umanu ingegnu
Metti a lu primu rangu,
L'oru e li gemmi, eu tegnu
150'Ntra rocchi crita e fangu.
L'agati, li graniti,
Li marmi cchiù vistusi,
Sù terri e petri uniti
Senz'ordini cunfusi.
Fanmi di li mei grutti
Li basi e li pilastri,
Uniti a rocchi brutti,
Porfidi ed alabastri
Vidi com'iu disprezzu
St'inezj, a cui vui dati
Tantu valuri e prezzu,
Chi pr'iddi vi scannati!
Ma lassa sti caverni,
Nesci a l'apertu e godi
Li mei biddizzi esterni,
Diffusi in varj modi.
Oh quanti specj, oh quanti
Aspetti variati
Presentanu li pianti
All'occhi mei purgati!
Quanti famigghi interi
Nutricanu d'insetti,
Chi poi volanu a scheri
Canciati in farfalletti!
La viti, ch'è di razza
Debuti e in vasciu situ,
Vidi comu si abbrazza
La chiuppu pri maritu!
Chistu pri cumpinsari
La sua sterilitati
Li rappi fa piccari
Chi d'idda s'à adduttati.
St'ulivu, ch'à sfidatu
Lu tempu e li stagiuni
Da un truncu fracassatu
Rinova un faidduni.
Li palmi e pini sunnu
Piramidi fastusi,
L'epochi di lu munnu
Ieu tegnu in iddi chiusi,
Lu gratu murmuriu
Di l'acqua chi dda scurri,
All'ervi dici: addiu,
Ieu partu chi vi occurri?
Vuliti nutrimentu?
Versu di mia stinniti
Li radichi, e a mumentu
Lu nutrimentu avriti.
L'arvuli in ricumpenza
Li rami ad idda stenninu
Di la sulari ardenza
Cu l'umbri la difenninu.
Vidi quantu sù grati,
Quantu riconoscenti!
St'esseri inanimati
S'amanu da parenti.
Nè cridiri chist'unni
Inabitati: acchiana
Supr'acqua, e mi rispunni
Gracchiannu la giurana.
Cu squami poi d'argentu
Guizzanu muti in funnu
Autri chi a st'elementu
Additti da mia sunnu.
Li susurranti apuzzi
Sparsi 'ntra ciuri ammira,
Tornanu a li cidduzzi
Ricchi di meli e cira:
L'armonica unioni
Si d'iddi scupririssi,
Di tua condizioni
Tu ti virgugnirissi.
Ultra di l’indefessi
Alati mei vicini,
Febu, chi gira e tessi
Noi porta pilligrini
Presenta ogni stagiuni
Li specii soi distinti
A sbardi ed a squatruni
Di pinoi vario-pinti.
Soi nunzj e messaggieri
La primavera manna
Rinnini, chi leggeri
Scurrinu d’ogni banna.
Poi junci accumpagnata
Di quagghi e di sturneddi,
E d’una smisurata
Fudda di varj ocedddi.
Ieu tutti li cunfidu
All’arvuli e a li prati
Pri farisi lu nidu,
Nutrirsi li cuvati.
Multi l’està vulannu
Cu nova reda allatu
In cerca si nni vannu
Di un clima timpiratu.
Di lodani in autunnu,
Di turdi e calandruni,
Di pettirrussi abbunnu,
Di pispisi e pinsuni.
L’invernu li gaddazzi,
Li groi li nivalori,
E in margi e in pantanazzi
Aju anatri e trizzoli.
Nè cumpagnia mi manca
Di armenti, e greggi; e chista
Nò, nun mi opprimi e stanca,
Ma grata mi è a la vista.
Mi opprimi e stanca, oh quantu
Tumultu di citati,
E da vulgari chiantu
Fastu di sfacinnati.
Cabali, intrichi, frodi,
Disordini e scumpigghi..
Oh cechi, e in strani modi
Digenerati figghi!
Cussì a lu cori di Martinu parrà
L’ingenua natura. E la ragiuni,
Chi di la virità senti la vuci
La gusta e trova duci,
L’accogghi, si cummovi... ed eccu già...
Ma li passioni indomiti e sfrenati,
Chi di la prima etati
Suggiugata l’avianu, opponnu ad idda
Negghia di van’idei,
Chi li veraci ottenebra e confunni.
Cussì Martinu, chi gustatu avia
Un lampu di saggizza, è riturnatu
Machina comu prima,
Da l’abiti muntata.
E comu navi in timpistosu mari
Senza timuni, nè pilota, tali
Resta l’afflittu a la discrizionì,
Ed a l’arbitriu di li passioni;
E senza chi si accurgia
Di l’internu complottu e di l’intricu,
Pri lu ristanti di sua vita è trattu
A fari chiddu chi avia sempri fattu.