Postquam rēs Asiae Priamīque ēuertere gentem1
immeritam uīsum superīs, ceciditque superbum
Īlium et omnis humō fūmat Neptūnia Trōia,
dīuersa exsilia et dēsertās quaerere terrās
auguriīs agimur dīuum, classemque sub ipsā
Antandrō et Phrygiae mōlīmur montibus Īdae,
incertī quō fāta ferant, ubi sistere dētur,
contrahimusque uirōs. Uix prīma incēperat aestās
et pater Anchīsēs dare fātis uēla iubēbat,
lītora cum patriae lacrimāns portūsque relinquō
et campōs ubi Trōia fuit. Feror exsul in altum
cum sociīs nātōque penātibus et magnīs dīs.
Terra procul uastīs colitur Māuortia campīs,
Thrāces arant, ācrī quondam rēgnāta Lycurgō,
hospitium antīquum Trōiae sociīque penātēs
dum fortūna fuit. Feror hūc et lītore curuō
moenia prīma locō fātīs ingressus inīquis
Aeneadāsque meō nōmen dē nōmine fingō.
Sacra Diōnaeae mātrī dīuīsque ferēbam
auspicibus coeptōrum operum, superōque nitentem
Caelicolum rēgī mactābam in lītore taurum.
Forte fuit iuxtā tumulus, quō cornea summō
uirgulta et dēnsīs hastīlibus horrida myrtus.
Accessī uiridemque ab humō conuellere siluam
cōnātus, rāmis tegerem ut frondentibus ārās,
horrendum et dictū uideō mīrābile mōnstrum.
Nam quae prīma solō ruptis rādīcibus arbōs
uellitur, huic ātrō līquuntur sanguine guttae
et terram tābō maculant. Mihi frīgidus horror
membra quatit gelidusque coit formīdine sanguis.
Rūrsus et alterius lentum conuellere uīmen
īnsequor et causās penitus temptāre latentīs;
āter et alterius sequitur dē cortice sanguis.
Multa mouēns animō Nymphās uenerābar agrestīs
Grādīuumque patrem, Geticīs quī praesidet aruīs,
rīte secundārent uīsūs ōmenque leuārent.
Tertia sed postquam maiōre hastīlia nīsū
adgredior genibusque aduersae obluctor harēnae,
(ēloquar an sileam?) gemitus lacrimābilis īmō
audītur tumulō et uōx reddita fertur ad aurīs:
'Quid miserum, Aenēā, lacerās? Iam parce sepultō,
parce piās scelerāre manūs. Nōn mē tibi Trōia
externum tulit aut cruor hīc dē stīpite mānat.
Heu fuge crūdēlīs terrās, fuge lītus auārum:
nam Polydōrus ego. Hīc cōnfīxum ferrea tēxit
tēlōrum seges et iaculīs incrēuit acūtīs.'
Tum uērō ancipitī mentem formīdine pressus
obstipuī steteruntque comae et uōx faucibus haesit.
Hunc Polydōrum aurī quondam cum pondere magnō
īnfēlīx Priamus furtim mandārat alendum
Thrēiciō rēgī, cum iam diffīderet armīs
Dardaniae cingīque urbem obsidiōne uidēret.
Ille, ut opēs fractae Teucrum et Fortūna recessit,
rēs Agamemnoniās uictrīciaque arma secūtus
fās omne abrumpit: Polydōrum obtruncat, et aurō
uī potitur. Quid nōn mortālia pectora cōgis,
aurī sacra famēs! Postquam pauor ossa relīquit,
dēlēctōs populī ad procerēs prīmumque parentem
mōnstra deum referō, et quae sit sententia poscō.
Omnibus īdem animus, scelerāta excēdere terrā,
linquī pollūtum hospitium et dare classibus Austrōs.
Ergō instaurāmus Polydōrō fūnus, et ingēns
aggeritur tumulō tellūs; stant Mānibus ārae
caeruleīs maestae uittīs ātrāque cupressō,
et circum Īliadēs crīnem dē mōre solūtae;
īnferimus tepidō spūmantia cymbia lacte
sanguinis et sacrī paterās, animamque sepulcrō
condimus et magnā suprēmum uōce ciēmus.
Inde ubi prīma fidēs pelagō, plācātaque uentī
dant maria et lēnis crepitāns uocat Auster in altum,
dēdūcunt sociī nāuīs et lītora complent;
prōuehimur portū terraeque urbēsque recēdunt.
Sacra marī colitur mediō grātissima tellūs
Nēreidum mātrī et Neptūnō Aegaeō,
quam pius arquitenēns ōrās et lītora circum
errantem Myconō ē celsā Gyarōque reuīnxit,
immōtamque colī dedit et contemnere uentōs.
Hūc feror, haec fessōs tūtō placidissima portū
accipit; ēgressī uenerāmur Apollinis urbem.
Rēx Anius, rēx īdem hominum Phoebīque sacerdōs,
uittīs et sacrā redimītus tempora laurō
occurrit; ueterem Anchīsēn agnōuit amīcum.
Iungimus hospitiō dextrās et tēcta subīmus.
Templa deī saxō uenerābar strūcta uetustō:
'Dā propriam, Thymbraee, domum; dā moenia fessīs
et genus et mānsūram urbem; seruā altera Trōiae
Pergama, reliquiās Danaum atque immitīs Achillī.
Quem sequimur? Quōue īre iubēs? Ubi pōnere sēdēs?
Dā, pater, augurium atque animīs inlābere nostrīs.'
Vix ea fātus eram: tremere omnia uīsa repente,
līminaque laurusque deī, tōtusque mouērī
mōns circum et mūgīre adytīs cortīna reclūsīs.
Summissī petimus terram et uōx fertur ad aurīs:
'Dardanidae dūrī, quae uōs ā stirpe parentum
prīma tulit tellūs, eadem uōs ūbere laetō
accipiet reducēs. Antīquam exquīrite mātrem.
Hīc domus Aenēae cūnctīs dominābitur ōrīs
et nātī nātōrum et quī nāscentur ab illīs.'
Haec Phoebus; mixtōque ingēns exorta tumultū
laetitia, et cūnctī quae sint ea moenia quaerunt,
quō Phoebus uocet errantīs iubeatque reuertī.
Tum genitor ueterum uoluēns monimenta uirōrum
'Audīte, ō procerēs,' ait 'et spēs discite uestrās.
Crēta Iouis magnī mediō iacet īnsula pontō,
mōns Īdaeus ubi et gentis cūnābula nostrae.
Centum urbēs habitant magnās, ūberrima rēgna,
maximus unde pater, sī rīte audīta recordor,
Teucrus Rhoetēās prīmum est aduectus in ōrās,
optāuitque locum rēgnō. Nōndum Īlium et arcēs
Pergameae steterant; habitābant uallibus īmīs.
Hinc māter cultrīx Cybelī Corybantiaque aera
Īdaeumque nemus, hinc fīda silentia sacrīs,
et iūnctī currum dominae subiēre leōnēs.
Ergō agite et dīuum dūcunt quā iussa sequāmur:
plācēmus uentōs et Cnōsia rēgna petāmus.
Nec longō distant cursū: modo Iuppiter adsit,
tertia lūx classem Crētaeīs sistet in ōrīs.'
Sīc fātus meritōs ārīs mactāuit honōrēs,
taurum Neptūnō, taurum tibi, pulcher Apollō,
nigram Hiemī pecudem, Zephyrīs fēlīcibus albam.
Fāma uolat pulsum rēgnīs cessisse paternīs
Īdomenēa ducem, dēsertaque lītora Crētae,
hoste uacāre domum sēdēsque astāre relictās.
Linquimus Ortygiae portūs pelagōque uolāmus
bacchātamque iugīs Naxon uiridemque Donūsam,
Ōlearon niueamque Paron sparsāsque per aequor
Cycladas, et crēbrīs legimus freta concita terrīs.
Nauticus exoritur uariō certāmine clāmor:
hortantur sociī Crētam proauōsque petāmus.
Prōsequitur surgēns ā puppī uentus euntīs,
Et tandem antīquīs Cūrētum adlābimur ōrīs.
Ergō auidus mūrōs optātae mōlior urbis
Pergameamque uocō, et laetam cognōmine gentem
hortor amāre focōs arcemque attollere tēctīs.
Iamque ferē siccō subductae lītore puppēs,
cōnubiīs aruīsque nouīs operāta iuuentūs,
iūra domōsque dabam, subitō cum tābida membrīs
corruptō caelī tractū miserandaque uēnit
arboribusque satīsque luēs et lētifer annus.
Linquēbant dulcīs animās aut aegra trahēbant
corpora; tum sterilīs exūrere Sīrius agrōs,
ārēbant herbae et uīctum seges aegra negābat.
Rūrsus ad ōrāclum Ortygiae Phoebumque remēnsō
hortātur pater īre marī ueniamque precārī,
quam fessīs fīnem rēbus ferat, unde labōrum
temptāre auxilium iubeat, quō uertere cursūs.
Nox erat et terrīs animālia somnus habēbat:
effigiēs sacrae dīuum Phrygiīque penātēs,
quōs mēcum ā Trōiā mediīsque ex ignibus urbīs
extuleram, uīsī ante oculōs astāre iacentis
in somnīs multō manifēstī lūmine, quā sē
plēna per īnsertās fundēbat lūna fenestrās;
tum sīc adfārī et cūrās hīs dēmere dictīs:
'Quod tibi dēlātō Ortygiam dictūrus Apollo est,
hīc canit et tua nōs ēn ultrō ad līmina mittit.
Nōs tē Dardaniā incēnsā tuaque arma secūtī,
nōs tumidum sub tē permēnsī classibus aequor,
īdem uentūrōs tollēmus in astra nepōtēs
imperiumque urbī dabimus. Tū moenia magnīs
magna parā longumque fugae nē linque labōrem.
Mūtandae sēdēs. Nōn haec tibi lītora suāsit
Dēlius aut Crētae iussit consīdere Apollō.
Est locus, Hesperiam Grāī cognōmine dīcunt,
terra antīqua, potēns armīs atque ūbere glaebae;
Oenōtrī coluēre uirī; nunc fāma minōrēs
Italiam dīxisse ducis dē nōmine gentem.
Hae nōbīs propriae sēdēs, hinc Dardanus ortus
Īasiusque pater, genus ā quō prīncipe nostrum.
Surge age et haec laetus longaeuō dicta parentī
haud dubitanda refer: Corythum terrāsque requīrat
Ausoniās; Dictaea negat tibi Iuppiter arua.'
Tālibus attonitus uīsīs et uōce deōrum,
nec sopor illud erat, sed cōram agnōscere uultūs
uēlātāsque comās praesentiaque ōra uidēbar;
tum gelidus tōtō mānābat corpore sūdor.
Corripiō ē strātīs corpus tendōque supīnās
ad caelum cum uōce manūs et mūnera lībō
intemerāta focīs. Perfectō laetus honōre
Anchīsen faciō certum remque ōrdine pandō.
Agnōuit prōlem ambiguam geminōsque parentīs,
sēque nouō ueterum dēceptum errōre locōrum.
Tum memorat: 'Nāte, Īliacīs exercite fātīs,
sōla mihī tālīs cāsūs Cassandra canēbat.
Nunc repetō haec generī portendere dēbita nostrō
et saepe Hesperiam, saepe Itala rēgna uocāre.
Sed quis ad Hesperiae uentūrōs lītora Teucrōs
crēderet? Aut quem tum uātēs Cassandra mouēret?
Cēdāmus Phoebō et monitī meliōra sequāmur.'
Sīc ait, et cūnctī dictō pārēmus ouantēs.
Hanc quoque dēserimus sēdem paucīsque relictīs
uēla damus uastumque cauā trabe currimus aequor.
Postquam altum tenuēre rātēs nec iam amplius ūllae
appārent terrae, caelum undique et undique pontus,
tum mihi caeruleus suprā caput astitit imber
noctem hiememque ferēns, et inhorruit unda tenebrīs.
Continuō uentī uoluunt mare magnaque surgunt
aequora, dispersī iactāmur gurgite uastō;
inuoluēre diem nimbī et nox ūmida caelum
abstulit, ingeminant abruptīs nūbibus ignēs,
excutimur cursū et caecīs errāmus in undīs.
Ipse diem noctemque negat discernere caelō
nec meminisse uiae mediā Palinūrus in undā.
Trīs adeō incertōs caecā cālīgine sōlēs
errāmus pelagō, totidem sine sīdere noctēs.
Quārtō terra diē prīmum sē attollere tandem
uīsa, aperīre procul montīs ac uoluere fūmum.
Uēla cadunt, rēmīs insurgimus; haud mora, nautae
adnixī torquent spūmās et caerula uerrunt.
Seruātum ex undīs Strophadum mē lītora prīmum
excipiunt. Strophadēs Grāiō stant nōmine dictae
īnsulae Īoniō in magnō, quās dīra Celaenō
Harpȳiaeque colunt aliae, Phīnēia postquam
clausa domus mēnsāsque metū līquēre priōrēs.
Trīstius haud illīs mōnstrum, nec saeuior ūlla
pestis et īra deum Stygiīs sēsē extulit undīs.
Virgineī uolucrum uultūs, foedissima uentris
prōluuiēs uncaeque manūs et pallida semper
ōra fame.
Hūc ubi dēlātī portūs intrāuimus, ecce
laeta boum passim campīs armenta uidēmus
caprigenumque pecus nūllō cūstōde per herbās.
Inruimus ferrō et dīuōs ipsumque uocāmus
in partem praedamque Iouem; tum lītore curuō
exstruimusque torōs dapibusque epulāmur opīmīs.
At subitae horrificō lāpsū dē montibus adsunt
Harpȳiae et magnīs quatiunt clangōribus ālās,
dīripiuntque dapēs contāctūque omnia foedant
immundō; tum uōx taetrum dīra inter odōrem.
Rūrsum in sēcessū longō sub rūpe cauātā
[arboribus clausam circum atque horrentibus umbrīs]
īnstruimus mēnsās ārīsque repōnimus ignem;
rūrsum ex dīuersō caelī caecīsque latebrīs
turba sonāns praedam pedibus circumuolat uncīs,
polluit ōre dapēs. Sociīs tunc arma capessant
ēdīcō, et dīrā bellum cum gente gerendum.
Haud secus ac iussī faciunt tēctōsque per herbam
dispōnunt ēnsīs et scūta latentia condunt.
Ergō ubi dēlāpsae sonitum per curua dedēre
lītora, dat signum speculā Mīsēnus ab altā
aere cauō. Inuādunt sociī et noua proelia temptant,
obscēnās pelagī ferrō foedāre uolucrīs.
Sed neque uim plūmīs ūllam nec uulnera tergō
accipiunt, celerīque fugā sub sīdera lāpsae
sēmēsam praedam et uestīgia foeda relinquunt.
Ūna in praecelsā cōnsēdit rūpe Celaenō,
īnfēlīx uātēs, rumpitque hanc pectore uōcem:
'Bellum etiam prō caede boum strātīsque iuuencīs,
Laomedontiadae, bellumne īnferre parātis
et patriō Harpȳiās īnsontīs pellere rēgnō?
Accipite ergō animīs atque haec mea fīgite dicta,
quae Phoebō pater omnipotēns, mihi Phoebus Apollō
praedīxit, uōbīs Furiārum ego maxima pandō.
Italiam cursū petitis uentīsque uocātīs:
ībitis Italiam portūsque intrāre licēbit.
Sed nōn ante datam cingētis moenibus urbem
quam uōs dīra famēs nostraeque iniūria caedis
ambēsās subigat mālīs absūmere mēnsās.'
Dīxit, et in siluam pennīs ablāta refūgit.
At sociīs subitā gelidus formīdine sanguis
dēriguit: cecidēre animī, nec iam amplius armīs,
sed uōtīs precibusque iubent exposcere pācem,
sīue deae seu sint dīrae obscēnaeque uolucrēs.
et pater Anchīsēs passīs dē lītore palmīs
nūmina magna uocat meritōsque indīcit honōrēs:
'Dī, prohibēte minās; dī, tālem āuertite cāsum
et placidī seruāte piōs.' Tum lītore fūnem
dēripere excussōsque iubet laxāre rudentīs.
Tendunt uēla Notī: fugimus spūmantibus undīs
quā cursum uentusque gubernātorque uocābat.
Iam mediō appāret flūctū nemorōsa Zacynthos
Dūlichiumque Samēque et Nēritos ardua saxīs.
Effugimus scopulōs Ithacae, Lāertia rēgna,
et terram altrīcem saeuī exsecrāmur Ulixī.
Mox et Leucātae nimbōsa cacūmina montis
et formīdātus nautīs aperītur Apollō.
Hunc petimus fessī et paruae succēdimus urbī;
ancora dē prōrā iacitur, stant lītore puppēs.
Ergō inspērāta tandem tellūre potītī
lustrāmurque Iouī uōtīsque incendimus ārās,
Actiaque Īliacīs celebrāmus lītora lūdīs.
Exercent patriās oleō lābente palaestrās
nūdātī sociī: iuuat ēuāsisse tot urbēs
Argolicās mediōsque fugam tenuisse per hostīs.
Intereā magnum sōl circumuoluitur annum
et glaciālis hiems Aquilōnibus asperat undās.
Aere cauō clipeum, magnī gestāmen Abantis,
postibus aduersīs fīgo et rem carmine signō:
Aenēās haec dē Danaīs victōribus arma;
linquere tum portūs iubeō et consīdere trānstrīs.
Certātim sociī feriunt mare et aequora uerrunt:
prōtinus āeriās Phaeācum abscondimus arcēs
lītoraque Ēpīrī legimus portūque subīmus
Chāoniō et celsam Būthrōtī accēdimus urbem.
Hīc incrēdibilīs rērum fāma occupat aurīs,
Prīamidēn Helenum Grāiās rēgnāre per urbīs
coniugiō Aeacidae Pyrrhī scēptrīsque potītum,
et patriō Andromachēn iterum cessisse marītō.
Obstipuī, mīrōque incēnsum pectus amōre
compellāre uirum et cāsus cognōscere tantōs.
Prōgredior portū classīs et lītora linquēns,
sollemnīs cum forte dapēs et trīstia dōna
ante urbem in lūcō falsī Simoentis ad undam
lībābat cinerī Andromachē mānīsque uocābat
Hectoreum ad tumulum, uiridī quem caespite inānem
et geminās, causam lacrimīs, sacrāuerat ārās.
Ut mē conspexit uenientem et Trōia circum
arma āmēns uīdit, magnīs exterrita mōnstrīs
dēriguit uīsū in mediō, calor ossa relīquit,
lābitur, et longō uix tandem tempore fātur:
'Uērane tē faciēs, uērus mihi nuntius adfers,
nāte deā? Uīuisne? Aut, sī lūx alma recessit,
Hector ubi est?' Dīxit, lacrimāsque effūdit et omnem
implēuit clāmōre locum. Uix pauca furentī
subiciō et rāris turbātus uōcibus hīscō:
'Uīuō equidem uītamque extrēma per omnia dūcō;
nē dubitā, nam uēra uidēs.
Heu! Quis tē cāsūs dēiectam coniuge tantō
excipit, aut quae digna satis fortūna reuīsit,
Hectoris Andromachē? Pyrrhin cōnūbia seruās?'
Dēiēcit uultum et dēmissā uōce locūta est:
'Ō fēlīx ūna ante aliās Priamēia uirgō,
hostīlem ad tumulum Trōiae sub moenibus altīs
iussa morī, quae sortītus nōn pertulit ūllōs
nec uictōris herī tetigit captīua cubīle!
Nōs patriā incēnsā dīuersa per aequora uectae
stirpis Achillēae fastūs iuuenemque superbum
seruitiō ēnīxae tulimus; quī deinde secūtus
Lēdaeam Hermionēn Lacedaemoniōsque hymenaeōs
mē famulō famulamque Helenō trānsmīsit habendam.
Ast illum ēreptae magnō flammātus amōre
coniugis et scelerum furiīs agitātus Orestēs
excipit incautum patriāsque obtruncat ad ārās.
Morte Neoptolemī rēgnōrum reddita cessit
pars Helenō, quī Chāoniōs cognōmine campōs
Chāoniamque omnem Trōiānō ā Chāone dixit,
Pergamaque Īliacamque iugīs hanc addidit arcem.
Sed tibi quī cursum uentī, quae fāta dedēre?
Aut quisnam ignārum nostrīs deus appulit ōrīs?
Quid puer Ascanius? Superatne et uēscitur aurā?
Quem tibi iam Trōiā?
Ecqua tamen puerō est āmissae cūra parentis?
Ecquid in antīquam uirtūtem animōsque uirīlīs
et pater Aenēās et auunculus excitat Hector?'
Tālia fundēbat lacrimāns longōsque ciēbat
incassum flētūs, cum sēsē ā moenibus hērōs
Prīamidēs multīs Helenus comitantibus adfert,
agnōscitque suōs laetusque ad līmina dūcit,
et multum lacrimās uerba inter singula fundit.
Prōcēdō et paruam Trōiam simulātaque magnīs
Pergama et ārentem Xanthī cognōmine rīuum
agnōscō, Scaeaeque amplector līmina portae;
nec nōn et Teucrī sociā simul urbe fruuntur.
Illōs porticibus rēx accipiēbat in amplīs:
aulāī mediō lībābant pōcula Bacchī
impositīs aurō dapibus, paterāsque tenēbant.
Iamque diēs alterque diēs prōcessit, et aurae
uēla uocant tumidōque īnflātur carbasus Austrō:
hīs uātem adgredior dictōs ac tālia quaesō:
'Trōiugena, interpres dīuum, quī nūmina Phoebī,
quī tripodās Clariī et laurūs, quī sīdera sentīs
et uolucrum linguās et praepetis ōmina pennae,
fāre age, namque omnis cursum mihi prōspera dīxit
religiō, et cūnctī suāsērunt nūmine dīuī
Italiam petere et terrās temptāre repostās;
sōla nouum dictūque nefās Harpȳia Celaeno
prōdigium canit et trīstīs dēnūntiat īrās
obscēnamque famem, quae prīma perīcula uītō?
Quidue sequēns tantōs possim superāre labōrēs?'
Hīc Helenus caesīs prīmum dē mōre iuuencīs
exōrat pācem dīuum uittāsque resoluit
sacrātī capitīs, mēque ad tua līmina, Phoebe,
ipse manū multō suspēnsum nūmine dūcit,
atque haec deinde canit dīuīnō ex ōre sacerdōs:
'Nāte deā, nam tē maiōribus īre per altum
auspiciīs manifēsta fidēs; sīc fāta deum rēx
sortītur uoluitque uicēs, is uertitur ōrdō,
pauca tibī ē multīs, quō tūtior hospita lustrēs
aequora et Ausoniō possīs cōnsīdere portū,
expediam dictīs; prohibent nam cētera Parcae
scīre Helenum fārīque uetat Sāturnia Iūnō.
Prīncipiō Italiam, quam tū iam rēre propinquam
uīcīnōsque, ignāre, parās inuādere portūs,
longa procul longīs uia dīuidit inuia terrīs.
Ante et Trīnacriā lentandus rēmus in undā
et salis Ausoniī lustrandum nāuibus aequor
īnfernīque lacūs Aeaeaeque īnsula Circae,
quam tūtā possīs urbem compōnere terrā.
Signa tibī dīcam, tū condita mente tenētō:
cum tibi sollicitō sēcrētī ad flūminis undam
lītoreīs ingēns inuenta sub īlicibus sūs
trīgintā capitum fētus ēnīxa iacēbit,
alba solō recubāns, albī circum ūbera nātī,
is locus urbis erit, requiēs ea certa labōrum.
Nec tū mēnsārum morsūs horresce futūrōs:
fāta uiam inuenient aderitque uocātus Apollō.
Hās autem terrās Italīque hanc lītoris ōram,
proxima quae nostrī perfunditur aequoris aestū,
effuge; cūncta malīs habitantur moenia Grāīs.
Hīc et Nāryciī posuērunt moenia Locrī,
et Sallentīnōs obsēdit mīlite campōs
Lyctius Īdomenēus; hīc illa ducis Meliboeī
parua Philoctētae subnīxa Petēlia mūrō.
Quīn ubi trānsmissae steterint trāns aequora classēs
et positīs ārīs iam uōta in lītore soluēs,
purpureō uēlāre comās adopertus amictū,
nē quā inter sanctōs ignīs in honōre deōrum
hostīlis faciēs occurrat et ōmina turbet.
Hunc sociī mōrem sacrōrum, hunc ipse tenētō;
hāc castī maneant in religiōne nepōtēs.
Ast ubi dīgressum Siculae tē admōuerit ōrae
uentus, et angustī rārēscent claustra Pelōrī,
laeua tibī tellūs et longō laeua petantur
aequora circuitū; dextrum fuge lītus et undās.
Haec loca uī quondam et uastā conuulsa ruīnā,
tantum aeuī longinqua ualet mūtāre uetustās,
dissiluisse ferunt, cum prōtinus utraque tellūs
ūna foret: uēnit mediō uī pontus et undīs
Hesperium Siculō latus abscidit, aruaque et urbēs
lītore dīdūctās angustō interluit aestū.
Dextrum Scylla latus, laeuum implācāta Charybdis
obsidet, atque īmō barathrī ter gurgite uastōs
sorbet in abruptum flūctūs rūrsusque sub aurās
ērigit alternōs, et sīdera uerberat undā.
At Scyllam caecīs cohibet spēlunca latebrīs
ōra exsertantem et nāuīs in saxa trahentem.
Prīma hominis faciēs et pulchrō pectore uirgō
pūbe tenus, postrēma immāni corpore pistrix
delphīnum caudās uterō commissa lupōrum.
Praestat Trīnacriī mētās lustrāre Pachȳnī
cessantem, longōs et circumflectere cursūs,
quam semel īnfōrmem uastō uidisse sub antrō
Scyllam et caeruleīs canibus resonantia saxa.
Praetereā, sī quā est Helenō prūdentia uātī,
sī qua fidēs, animum sī uēris implet Apollō,
ūnum illud tibi, nāte deā, prōque omnibus ūnum
praedīcam et repetēns iterumque iterumque monēbō,
Iūnōnis magnae prīmum prece nūmen adōrā,
Iūnōnī cane uōta libēns dominamque potentem
supplicibus superā dōnīs: sīc dēnique uictor
Trīnacriā fīnīs Italōs mittēre relictā.
Hūc ubi dēlātus Cūmaeam accesseris urbem
dīuīnōsque lacus et Auerna sonantia siluīs,
īnsānam uātem aspiciēs, quae rūpe sub īmā
fāta canit foliīsque notās et nōmina mandat.
Quaecumque in foliīs dēscrīpsit carmina uirgō
dīgerit in numerum atque antrō sēclūsa relinquit:
illa manent immōta locīs neque ab ōrdine cēdunt.
Uērum eadem, uersō tenuis cum cardine uentus
impulit et tenerās turbāuit iānua frondēs,
numquam deinde cauō uolitantia prendere saxō
nec reuocāre sitūs aut iungere carmina cūrat:
incōnsultī abeunt sēdemque ōdēre Sibyllae.
Hīc tibi nē qua morae fuerint dispendia tantī,
quamuīs increpitent sociī et uī cursus in altum
uēla uocet, possīsque sinūs implēre secundōs,
quīn adeās uātem precibusque ōrācula poscās
ipsa canat uōcemque uolēns atque ōra resoluat.
Illa tibi Italiae populōs uentūraque bella
et quō quemque modō fugiāsque ferāsque labōrem
expediet, cursūsque dabit uenerāta secundōs.
Haec sunt quae nostrā liceat tē uōce monērī.
Uāde age et ingentem factīs fer ad aethera Trōiam.'
Quae postquam uātēs sīc ōre effātus amīcō est,
dōnā dehinc aurō grauia ac sectō elephantō
imperat ad nāuīs ferrī, stīpatque carīnīs
ingēns argentum Dōdōnaeōsque lebētas,
lōrīcam cōnsertam hāmīs aurōque trilīcem,
et cōnum īnsignīs galeae cristāsque comantīs,
arma Neoptolemī. Sunt et sua dōna parentī.
Addit equōs, additque dūces,
rēmigium supplet, sociōs simul īnstruit armīs.
Intereā classem uēlīs aptāre iubēbat
Anchīsēs, fieret uēntō mora nē qua ferentī.
Quem Phoebī interpres multō compellat honōre:
'Coniugiō, Anchīsā, Veneris dignāte superbō,
cūra deum, bis Pergameīs ērepte ruīnīs,
ecce tibi Ausoniae tellūs: hanc arripe uēlīs.
Et tamen hanc pelagō praeterlābāre necesse est:
Ausoniae pars illa procul quam pandit Apollō.
Uāde,' ait 'Ō fēlīx nātī pietāte. Quid ultrā
prōuehor et fandō surgentīs dēmoror Austrōs?'
Nec minus Andromachē dīgressū maesta suprēmō
fert pictūrātās aurī subtēmine uestīs
et Phrygiam Ascaniō chlamydem, nec cēdit honōre,
textilibusque onerat dōnīs, ac tālia fātur:
'Accipe et haec, manuum tibi quae monimenta meārum
sint, puer, et longum Andromachae testentur amōrem,
coniugis Hectoreae. Cape dōna extrēma tuōrum,
ō mihi sōla meī super Astyanactis imāgō.
Sīc oculōs, sīc ille manūs, sīc ōra ferēbat;
et nunc aequālī tēcum pūbesceret aeuō.'
Hōs ego dīgrediēns lacrimīs adfābar obortīs:
'Uīuite fēlīcēs, quibus est fortūna perācta
iam sua: nōs alia ex aliīs in fāta uocāmur.
Uōbīs parta quiēs: nūllum maris aequor arandum,
arua neque Ausoniae semper cēdentia retrō
quaerenda. Effigiem Xanthī Trōiamque uidētis
quam uestrae fēcēre manūs, meliōribus, optō,
auspiciīs, et quae fuerit minus obuia Grāīs.
Sī quandō Thybrim uīcīnaque Thybridis arua
intrārō gentīque meae data moenia cernam,
cognātās urbēs ōlim populōsque propinquōs,
Ēpīrō Hesperiam, quibus īdem Dardanus auctor
atque īdem cāsus, ūnam faciēmus utramque
Trōiam animīs: maneat nostrōs ea cūra nepōtēs.'
Prōuehimur pelagō uīcīna Ceraunia iuxtā,
unde iter Italiam cursusque breuissimus undīs.
Sōl ruit intereā et montēs umbrantur opācī;
sternimur optātae gremiō tellūris ad undam
sortītī rēmōs passimque in lītore siccō
corpora cūrāmus, fessōs sopor inrigat artūs.
Necdum orbem medium Nox Hōrīs ācta subībat:
haud segnīs strātō surgit Palinūrus et omnīs
explōrat uentōs atque auribus āera captat;
sīdera cūncta notat tacitō lābentia caelō,
Arctūrum pluuiāsque Hyadas geminōsque Triōnēs,
armātumque aurō circumspicit Ōrīōna.
Postquam cūncta uidet caelō constāre serēnō,
dat clārum ē puppī signum; nōs castra mouēmus
temptāmusque uiam et uēlōrum pandimus ālās.
Iamque rubēscēbat stēllīs Aurōra fugātīs
cum procul obscūrōs collīs humilemque uidēmus
Italiam. Italiam prīmus conclāmat Achātēs,
Italiam laetō sociī clāmōre salūtant.
Tum pater Anchīsēs magnum crātēra corōna
induit implēuitque merō, dīuōsque uocāuit
stāns celsā in puppī:
'Dī maris et terrae tempestātumque potentēs,
ferte uiam uentō facilem et spīrāte secundī.'
Crēbrescunt optātae aurae portusque patescit
iam propior, templumque appāret in arce Mineruae;
uēla legunt sociī et prōrās ad lītora torquent.
Portus ab eurōō flūctū curuātus in arcum,
obiectae salsā spūmant aspergine cautēs,
ipse latet: geminō dēmittunt bracchia mūrō
turrītī scopulī refugitque ab lītore templum.
Quattuōr hīc, prīmum ōmen, equōs in grāmine uīdī
tondentīs campum lātē, candōre niuālī.
Et pater Anchīsēs 'bellum, ō terra hospita, portās:
bellō armantur equī, bellum haec armenta minantur.
Sed tamen īdem ōlim currū succēdere suētī
quadripedēs et frēna iugō concordia ferre:
spēs et pācis' ait. Tum nūmina sancta precāmur
Palladis armisonae, quae prīma accēpit ouantīs,
et capita ante ārās Phrygiō uēlāmur amictū,
praeceptīsque Helenī, dederat quae maxima, rīte
Iūnōnī Argīuae iussōs adolēmus honōrēs.
Haud mora, continuō perfectīs ōrdine uōtīs
cornua uēlātārum obuertimus antemnārum,
Grāiugenumque domōs suspectaque linquimus arua.
Hinc sinus Herculeī, sī uēra est fāma, Tarentī
cernitur, attollit sē dīua Lacīnia contra,
Caulōnīsque arcēs et nāuifragum Scylacēum.
Tum procul ē fluctū Trīnacria cernitur Aetna,
et gemitum ingentem pelagī pulsātaque saxa
audīmus longē fractāsque ad lītora uōcēs,
exsultantque uada atque aestū miscentur harēnae.
Et pater Anchīsēs 'nīmīrum hīc illa Charybdis:
hōs Helenus scopulōs, haec saxa horrenda canēbat.
ēripite, ō sociī, pariterque īnsurgite rēmīs.'
Haud minus ac iussī faciunt, prīmusque rudentem
contorsit laeuās prōram Palinūrus ad undās;
laeuam cūncta cohors rēmīs uentīsque petīuit.
Tollimur in caelum curuāto gurgite, et īdem
subductā ad Mānīs īmōs dēsēdimus undā.
Ter scopulī clāmōrem inter caua saxa dedēre,
ter spūmam ēlīsam et rōrantia uīdimus astra.
Intereā fessōs uentus cum sōle relīquit,
ignarīque uiae Cyclōpum adlābimur ōrīs.
Portus ab accessū uentōrum immōtus et ingēns
ipse: sed horrificīs iuxtā tonat Aetna ruīnīs,
interdumque ātram prōrumpit ad aethera nūbem
turbine fūmantem piceō et candente fauillā,
attollitque globōs flammārum et sīdera lambit;
interdum scopulōs auulsaque uiscera montis
ērigit ēructāns, liquefactaque saxa sub aurās
cum gemitū glomerat fundōque exaestuat īmō.
Fāma est Enceladī sēmustum fulmine corpus
urgērī mōle hāc, ingentemque īnsuper Aetnam
impositam ruptīs flammam exspīrāre camīnīs,
et fessum quotiēns mūtet latus, intremere omnem
murmure Trīnacriam et caelum subtexere fūmō.
Noctem illam tēctī siluīs immānia mōnstra
perferimus, nec quae sonitum det causa uidēmus.
Nam neque erant astrōrum ignēs nec lūcidus aethrā
sīdereā polus, obscūrō sed nūbila caelō,
et lūnam in nimbō nox intempesta tenēbat.
Postera iamque diēs prīmō surgēbat Eōō
ūmentemque Aurōra polō dīmōuerat umbram,
cum subitō ē siluīs maciē cōnfecta suprēma
ignōtī noua fōrma uirī miserandaque cultū
prōcēdit supplexque manūs ad lītora tendit.
Respicimus. Dīra inluuiēs immissaque barba,
cōnsertum tegimen spīnīs: at cētera Grāius,
et quondam patriīs ad Trōiam missus in armīs.
Isque ubi Dardaniōs habitūs et Trōia uīdit
arma procul, paulum aspectū conterritus haesit
continuitque gradum; mox sēsē ad lītora praeceps
cum flētū precibusque tulit: 'Per sīdera testor,
per superōs atque hoc caelī spīrābile lūmen,
tollite mē, Teucrī. Quāscumque abdūcite terrās:
Hoc sat erit. Sciŏ mē Danaīs ē classibus ūnum
et bellō Īliacōs fateor petiisse penātīs.
Prō quō, sī sceleris tanta est iniūria nostrī,
spargite mē in flūctūs uastōque immergite pontō;
sī pereō, hominum manibus periisse iuuābit.'
Dīxerat et genua amplexus genibusque uolūtāns
haerēbat. Quī sit fārī, quō sanguine crētus,
hortāmur, quae deinde agitet fortūna fatērī.
Ipse pater dextram Anchīsēs haud multa morātus
dat iuuenī atque animum praesentī pignore firmat.
Ille haec dēpositā tandem formīdine fātur:
'Sum patria ex Ithacā, comes īnfēlīcis Ulixī,
nōmine Achaemenidēs, Trōiam genitōre Adamastō
paupere (mānsissetque utinam fortūna!) profectus.
Hīc mē, dum trepidī crūdēlia līmina linquunt,
immemorēs sociī uastō Cyclōpis in antrō
dēseruēre. Domus saniē dapibusque cruentīs,
intus opāca, ingēns. Ipse arduus, altaque pulsat
sīdera, (dī tālem terrīs āuertite pestem!)
nec uīsū facilis nec dictū adfābilis ūllī;
uisceribus miserōrum et sanguine uescitur ātrō.
Uīdī egomet duo dē numerō cum corpora nostrō
prēnsa manū magnā mediō resupīnus in antrō
frangeret ad saxum, saniēque aspersa natārent
līmina; uīdī ātrō cum membra fluentia tābō
manderet et tepidī tremerent sub dentibus artūs,
haud impūne quidem, nec tālia passus Ulixēs
oblītusue suī est Ithacus discrīmine tantō.
Nam simul explētus dapibus uīnōque sepultus
ceruīcem īnflexam posuit, iacuitque per antrum
immēnsus saniem ēructāns et frusta cruentō
per somnum commixta merō, nōs magna precātī
nūmina sortītīque uicēs ūnā undique circum
fundimur, et tēlō lūmen terebrāmus acūtō
ingēns quod toruā sōlum sub fronte latēbat,
Argolicī clipeī aut Phoebēae lampadis īnstar,
et tandem laetī sociōrum ulcīscimur umbrās.
Sed fugite, ō miserī, fugite atque ab lītore fūnem
rumpite.
Nam quālis quantusque cauō Polyphēmus in antrō
lānigerās claudit pecudēs atque ūbera pressat,
centum aliī curua haec habitant ad lītora uulgō
īnfandī Cyclōpes et altīs montibus errant.
Tertia iam lūnae sē cornua lūmine complent
cum uītam in siluīs inter dēserta ferārum
lustra domōsque trahō uastōsque ab rūpe Cyclōpas
prōspiciō sonitumque pedum uōcemque tremēscō.
Uictum īnfēlīcem, bācās lapidōsaque corna,
dant rāmī, et uulsīs pāscunt rādīcibus herbae.
Omnia conlustrāns hanc prīmum ad lītora classem
cōnspexī uenientem. Huic mē, quaecumque fuisset,
addīxī: satis est gentem effūgisse nefandam.
Uōs animam hanc potius quōcumque absūmite lētō.'
Vix ea fātus erat summō cum monte uidēmus
ipsum inter pecudēs uastā sē mōle mouentem
pāstōrem Polyphēmum et lītora nōta petentem,
mōnstrum horrendum, īnfōrme, ingēns, cui lūmen adēmptum.
trunca manum pīnus regit et uestīgia firmat;
lānigerae comitantur ouēs; ea sōla uoluptās
sōlāmenque malī.
Postquam altōs tetigit flūctūs et ad aequora uēnit,
lūminis effossī fluidum lauit inde cruōrem
dentibus īnfrendēns gemitū, graditurque per aequor
iam medium, necdum flūctūs latera ardua tīnxit.
Nōs procul inde fugam trepidī celerāre receptō
supplice sīc meritō tacitīque incīdere fūnem,
uertimus et prōnī certantibus aequora rēmīs.
Sēnsit, et ad sonitum uōcis uestīgia torsit.
Uērum ubi nūlla datur dextrā adfectāre potestās
nec potis Īoniōs flūctūs aequāre sequendō,
clāmōrem immēnsum tollit, quō pontus et omnēs
intremuēre undae, penitusque exterrita tellūs
Italiae curuīsque immūgiit Aetna cauernīs.
At genus ē siluīs Cyclōpum et montibus altīs
excītum ruit ad portūs et lītora complent.
Cernimus astantis nēquīquam lūmine toruō
Aetnaeōs frātrēs caelō capita alta ferentīs,
concilium horrendum: quālēs cum uertice celsō
Āeriae quercūs aut cōniferae cyparissī
cōnstiterunt, silua alta Iouis lūcusue Diānae.
Praecipitīs metus ācer agit quōcumque rudentīs
excutere et uentīs intendere uēla secundīs.
Contrā iussa monent Helenī, Scyllamque Charybdin-
que inter, utrimque uiam lētī discrīmine paruō,
nī teneam cursūs: certum est dare lintea retrō.
Ecce autem Boreās angusta ab sēde Pelōrī
missus adest: uīuō praeteruehor ōstia saxō
Pantagiae Megarōsque sinūs Thapsumque iacentem.
Tālia mōnstrābat relegēns errāta retrōrsus
lītora Achaemenidēs, comes īnfēlīcis Ulixī.
Sīcaniō praetenta sinū iacet īnsula contrā
Plēmyrium undōsum; nōmen dīxēre priōrēs
Ortygiam. Alphēum fāma est hūc Ēlidis amnem
occultās ēgisse uiās subter mare, quī nunc
ōre, Arethūsa, tuō Siculīs cōnfunditur undīs.
Iussī nūmina magna locī uenerāmur, et inde
exsuperō praepingue solum stāgnantis Helōrī.
Hinc altās cautēs prōiectaque saxa Pachȳnī
rādimus, et fātis numquam concessa mouērī
appāret Camerīna procul campīque Gelōī,
immānīsque Gelā fluuiī cognōmine dicta.
Arduus inde Acragās ostentat maxima longē
moenia, magnanimum quondam generātor equōrum;
tēque datīs linquō uentīs, palmōsa Selīnūs,
et uada dūra legō saxīs Lilybēia caecīs.
Hinc Drepanī mē portus et inlaetābilis ōrā
accipit. Hīc pelagī tot tempestātibus actus
heu, genitōrem, omnis cūrae cāsūsque leuāmen,
āmittō Anchīsēn. Hīc mē, pater optime, fessum
dēseris, heu, tantis nēquīquam ērepte perīclīs!
Nec uātēs Helenus, cum multa horrenda monēret,
hōs mihi praedīxit lūctūs, nōn dīra Celaenō.
Hic labor extrēmus, longārum haec mēta uiārum,
hinc mē dīgressum uestrīs deus appulit ōrīs.
Sīc pater Aenēās intentīs omnibus ūnus
fāta renarrābat dīuum cursūsque docēbat.
Conticuit tandem factōque hīc fīne quiēuit.